Utangulizi

ugha yoyote, hasa lugha iliyo hai na inayokua, inatokana na mazingira maalumu ya watu na utamaduni wao. Kiswahili ni lugha ya Afrika Mashariki iliyoenea na kujulikana na wengi zaidi katika Afrika Mashariki kuliko lugha nyengine yoyote ya Afrika. Kuna wakati, na pengine mpaka leo, ambapo lugha hii ilikuwa ikiambiwa ati ni ya kigeni, yaani asili yake si Afrika. Hivi leo ni wachache ambao wana mawazo hayo, nao huwa

hawayatamki kwa kuchelea kuthibitishiwa kuwa ni wajinga wa historia na mambo yalivyo. Maana jambo hilo, kuwa Kiswahili ni lugha ya kienyeji, limethibitishwa kabisa pasi na kubakisha chembe ya shaka.

Wengine wameshikilia kuwa utamaduni wa Kiswahili ni wa kigeni na kuwa hakuna kamwe watu hao waitwao Waswahili. Kama ambavyo lugha ya Kiswahili imethubutu kuwa ni lugha ya Afrika, utamaduni wake nao vile vile una ithibati kamili kuwa ni utamaduni wa Afrika. Kama ambavyo Uhabashi haukuwa utamaduni wa kigeni kwa kufungamana na Ukristo, na Uswahili pia haukuwa utamaduni wa kigeni kwa kufungamana na Uislamu. Hali kadhalika Uswahili haukuwa utamaduni wa Kiarabu kwa sababu hiyo hiyo. Utamaduni wa Kiswahili chimbuko lake ni mwambao wa Afrika Mashariki. Ukichukua tawi lolote la mila na utamaduni wake utaona kuwa shina lake ni Afrika. Ukichukua matanga ya Kiswahili, harusi, malezi, itikadi, ukayalinganisha na ya Kiarabu, utaona kuwa ada zao ni tofauti. Kabila nyengine zitokazo ng'ambo ya bahari ni vivyo hivyo.

Ukizifananisha ada za Kiswahili na za kabila nyengine za kihuku utaona kuwa zimeelekeana, ingawa si sawa sawa kabisa, maana ada hizo zitakuwa ni za kabila mbili tofauti. Tofauti kama hiyo vile vile inaweza kupatikana kati ya kabila mbalimbali za Kiswabili, ingawa kwa uchache sana. Tuchukue mfano wa pepo. Waswahili wote wanazo itikadi za kupagawa na pepo au kuwa na pepo kichwani. Wote wana uganga wao wa kumchomoa (kumkomoa), kama kumpigia kofi, na kadhalika. Kabila mbalimbali za Kiswahili zitakuwa na majina mengine mengine ya pepo na njia tofauti kidogo za kuwachomoa. Kabila zisizokuwa za Kiswahili, ambazo ni jirani na Waswahili, zitakuwa pia zimeambukizwa na itikadi hizo; lakini kabila nyingi za Kibantu itikadi zao ziko kalika uchawi kuliko katika pepo.

Utamaduni wa Kiswahili, mazingira yake hasa ni ile sehemu ya nchi iliyopakana na maji ya pwani. Na huku Afrika Mashariki imesadifu kuwa mwambao mzima wenye urefu wa kilomita kama 1500, na visiwa vyote vilivyopakana na mwambao wenyewe vimekaliwa, mpaka hivi karibuni, na kabila za Kiswahili. Nimesema mpaka hivi karibuni kwa sababu hivi sasa ziko sehemu nyengine za mwambao wa Afrika Mashariki ambazo kabila nyengine, licha zile zilizo jirani na Waswahili lakini hata nyengine ambazo zatoka masafa ya hata kilomita 1500 bara, zimeshagota mpaka pwani. Lakini kwa kuwa mazingira haya si asili yao, basi kazi, lugha na utamaduni wafuatao ni wa Kiswahili, si wa asili ya kabila hizo. Basi utamaduni wa mazingira ya Kiswahili una ngano zake na mengine ya fasihi-simulizi, una lugha yake, una itikadi na sherehe zake, na juu ya yote una watu wake ambao tokea kale—na kale hiyo haijulikani katika historia simulizi peke yake bali pia katika historia za chimbo na historia za maandishi—mpaka leo wanatambulikana ni wenye utamaduni huo, nao ni Waswahili.

Kama ambavyo watu ambao asili yao ni bara hili la Afrika waliitwa Waafrika, na kama ambavyo Waafrika wengi wanaopatikana katika sehemu kubwa ya Afrika iliyo kusini ya jangwa la Sahara wanatambulikana kuwa ni Wabantu, basi Wabantu wa upwa wa Afrika Mashariki na visiwa mbalimbali vilivyo jirani ni Waswahili; nao wana kabila zao maalumu mbalimbali, na ndani ya kabila hizo muna magawanyiko ya vijikabila, na ndani ya vijikabila hivyo muna mbari na koo.*

Huu ni utangulizi wa historia ya Kiswahili, si historia ya Waswahili ambayo kuieleza kamili yahitaji kitabu (au hata vitabu) kikubwa zaidi ya hiki. Basi naitoshe kueleza kwa uchache hapa kuwa kabila za Kiswahili zilizoko pande mbalimbali, k.m. Wagunya, Washaka, Wapaza, Wasiu, Wamvita, Wakilindini, Wajomvu, Wabarawa, Washomvi, Wapemba, Watumbatu, Wamtang'ata, Wangazija, n.k., zimeenea sehemu mbalimbali za mwambao wa Afrika Mashariki na visiwa vyake.

Mambo muhimu yafaayo kuyakumbuka kuhusu Waswahili ni kuwa:

(a) Kwa sababu ya kukua kwa dola mbalimbali, Waswahili wamegawanyika na kuwamo katika nchi zaidi ya tatu, na kwa sababu hiyo katika kila nchi idadi ya Waswahili imekuwa ni chache. Vile vile, kwa sababu ya siasa, Waswahili hawakujitokeza mahali kwa jina la Uswahili, bali huwa wamejitokeza kwa jina la kabila, hasa katika sehemu ambazo hawa kuingiliwa na kabila nyengine, kama Wagunya (Bajuni) na Wangazija, n.k. Jambo hili, kwa upande mmoja, limekuwa ni la manufaa ingawa kwa upande mwengine limekuwa ndiyo sababu ya kupingwa kuwepo kwao maana sauti yao imekuwa ndogo. Manufaa yake yamekuwa ya jumuiya pana zaidi kuliko Waswahili wenyewe; lugha yao imefanya kazi ya kuyaunga- nisha makabila ya Afrika Mashariki, matumizi ya lugha yao yameenea sana hata lugha ya Kiswahili ikahitajiwa kuwa ndiyo lugha kubwa ya siasa wakati wa kupigania uhuru na baada yake, na ndiyo kitambulisho cha dola mpya za Tanzania na pengine Kenya na Uganda. Kwa sababu ya mahitajio hayo ya kidola, imekuwa rahisi kukubali kuwa lugha ya Kiswahili ndiyo lugha ya dola si kwa sababu ya kuenea kwake tu lakini pia kwa sababu Waswahili wamekuwa ni watu ambao hawana sauti (ndipo hata wengine wakaweza kusema kuwa Waswahili hawako kamwe). Basi kwa kuwa sauti ya Waswahili ni ndogo na haisikiwi, ikawa hapana husuda za kikabila. Yaani, kabila nyengine za Afrika Mashariki hazikupinga matumizi ya Kiswahili na kufanywa lugha ya taifa kwa kuwa wenyewe Waswahili hawana njia ya kunufaika zaidi ya wengine.

(b) Asili ya Waswahili ni kuhesabu ukoo kukeni. Hili si jambo geni wala si la Waswahili peke yao. Ziko kabila kadha wa kadha za Kiafrika, nyengine zao ziko jirani na upwa wa Afrika Mashariki, ambazo zinahesabu koo zao kukeni. Fahari ya Mswahili iko kwa mama wala si kwa baba. Kabila namna hizi huwa hazipingi kuolewa na wageni, maana kuolewa na watu walio kando ya kabila hilo huwa hakuathiri mila yao wala kizazi chao kwa sababu mtoto azaliwaye huwa si wa kabila ya mume wa kigeni bali ni wa kabila ya Kiswahili. Tokea azali watukufu wa miji ya Waswahili, pepo wao, watukufu wao na kadhalika, wamekuwa na majina ya kike—kina Mwana Chambi, Mwana Mkisi, Mwana Mtwapa, Mwana Upatu, n.k.

Juu ya mpango huu ukaingia mpango wa kuhesabu nasaba kuumeni, na hili limeingia zaidi kwa sababu ya dini. Sasa basi, watu wa kabila nyengine waliozalikana na Waswahili, kwa mfano Waarabu, huwa kwa upande mmoja wajihesabu kuwa ni Waswahili na upande mwengine wanavutika upande wa kabila ya baba. Na hii ni sababu moja ya kutowafahamu, au ya kutotaka kuwafahamu Waswahili ni nani. Utamaduni upo, lugha ipo lakini watu waambiwa hawapo kwa sababu tu ya kuwa wengine wanatiwa katika nasaba nyengine zisizokuwa za Kiswahili—Waarabu, Wadigo, Wabondei, n.k. Na ikiwa hapana budi kukubali kuwako kwao Waswahili, basi hukubaliwa lakini wakatiwa ila ya kuwa si kabila safi, ni kabila ya mchanganyiko. Hivyo ndivyo ilivyojaribiwa kufanywa hiyo lugha yenyewe, yaani kuambiwa kuwa Kiswahili ni lugha ya kigeni hapa Afrika Mashariki, ni lugha ambayo si safi, ni mchanganyiko wa lugha. Haya kwa hakika si mambo ya miaka mingi sana. Kabla ya Afrika Mashariki kutawaliwa na Waingereza hakukuwako na shaka yoyote juu ya kuwako kwa kabila ya Waswahili, wala lugha yao, wala utamaduni wao. Mbegu hizi za tuhuma juu ya Waswahili zilianza kupandwa wakati wa mamlaka ya ukoloni wa Kiingereza, na zikashika nguvu zaidi wakati ambapo nchi za Afrika Mashariki zinakaribia kuwa huru.

(c) Waswahili, utamaduni wao na lugha yao, wako katika ukingo wa Bara Afrika na Bahari ya Hindi. Bahari yenyewe imeumbika kwa namna ambayo pepo zake na mikondo yake imezifanya safari za baina ya upwa wa Afrika Mashariki na pwaa nyengme zilizoiambaa bahari hiyo kuwa ni za sahali sana. Basi ikawezekana kwa watu wa ng'ambo mbili hizi kuendeana ili kufanya biashara na kuingiliana kitamaduni. Haya ni maingiliano ya pekee yaliyopata kutokea nyakati hizo baina ya Waafrika na wageni wasio Waafrika. Tena ma-ingiliano haya yalianza kale zaidi kuliko maingiliano ya baina ya Waswahili na Waafrika wenzao walioko kando ya ukingo wenyewe kwani maingiliano yao hayakuwako mpaka baada ya Waafrika hao kujongea karibu zaidi na ukingo. Waafrika wa kwanza walioanza kuwa na maingiliano ya namna hiyo na Waswahili walikuwa ni watu wa kumbo la Kushiti, yaani Waboni, Wagala, Wasomali, n.k. Baadaye ndipo wakawa na maingiliano na Wabantu wenzao, kama vile Wapokomo Wagiriama, Wadigo na wengineo.

Katika maingiliano ya kibinadamu, hapana budi watu hao kuathiriana, na haiwezekani athari zenyewe zikawa ni za upande mmoja tu. Basi katika maingiliano ya Waswahili na watu wengine, Waswahili—lugha yao na utamaduni wao—hawakukosa kuathiriwa. Lakini athari hizo hazikuwabadilisha na kuwafanya kuwa ni watu wengine bali wamebaki kuwa ni Waswahili vile vile. Na kwa upande mwengine, wageni waliokuwa na maingiliano na Waswahili waliathirika zaidi na Uswahili kuliko Waswahili walivyoathirika na athari za wageni hao. Maana kumepatikana wageni ambao baada ya kuja pande hizi hawakurudi tena makwao, wakazikukuta lugha zao na utamaduni wao na badili yake wakafuata utamaduni na lugha ya Kiswahili. Na wale wageni waliojaaliwa kurudi makwao walirudi na athari za Uswahili. Basi kwa upande huu, Uswahili umeuletea fahari Uafrika kwa kuzieneza athari za Kiafrika nje ya bara hili.

Vile vile, yale madai ya kuwa ustaarabu wa Uswahilini na miji yake imeamirishwa na kubuniwa na wageni, yatokana na Wazungu. Maana hakuna hata mmoja kati ya wageni wa mwanzo mwanzo waliokuja pande hizi—si Waarabu, si Wareno, si Wahindi, si Waajemi wala si Machina—waliodai hivyo. Kwa kuwa miji hii ilipata kukaliwa, na hata kutawaliwa, na Waarabu, Wareno, n.k., haiwi ni sababu ya kuifanya kuwa imebuniwa na wao. Kwani Wazungu pia waliikalia na kuitawala miji hii, lakini hawawezi kudai kuwa wao ndio walioianzisha. Basi na lugha ya Kiswahili ni vivyo hivyo; haikubuniwa na Waarabu wala na kabila nyengine yoyote. Waarabu waliikuta lugha hii wakaipiga pambaja; na kwa maingiliano ya utamaduni na utawala, maneno machache ya lugha yao yakaingia katika lugha hii ya Kiswahili—jambo ambalo lafanyika katika lugha zote.

Nyakati zenda zikibadilika. Hapo kale maingiliano ya Waswahili yalifungamana zaidi na upande wa bahari. Lakini kila kukicha maingiliano hayo yalizidi kupungua na badili yake yakaongezeka upande wa Bara Afrika. Hivi leo maingiliano ya lugha na utamaduni yamefungamana zaidi na Uafrika na kukata uhusiano wake na ng'ambo ya pili ya bahari.

Kabla ya kumaliza, napenda kueleza kuwa kitabu hiki kinashughulika na historia ya lugha ya Kiswahili wala hakikuingilia historia ya lugha mbalimbali za Kiswahili ingawa zimedokezwa-dokezwa tu katika Sura ya Nne. Vile vile kitabu hiki hakikuingilia historia ya fasihi ya Kiswahili, jambo ambalo pia ni muhimu katika mazungumzo ya historia ya Kiswahili, isipokuvva kumetajwa baadhi ya ngano na mashairi kuwa ni mifano tu zaidi ya kuwa ni maelezo ya historia zake.

Matarajio yangu ni kuwa waandishi wengine wa historia watayafanyia uchunguzi zaidi mambo haya na maenezi ya lugha ya Kiswahili, na hasa pingamizi zilizowekewa lugha hii na ukoloni wa Kiingereza, ili watutolee vitabu muwafaka.

--------------------------------------------------

*Kadhalika tazama Shihabuddin Chiraghdin, 'Kiswahili na Wenyewe na Kiswahili tokea Ubantu hadi Ki-standard', Mulika, na. 5, Septemba 1974 (Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam).

HISTORIA YA KISWAHILI,

Shihabuddin Chiraghdin na Mathias Mnyampala